آشنایی با منابع رجالی شیعه مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل

آشنایی با منابع رجالی شیعه


منابع رجالی شیعه را از نظر ادوار تاریخی و نیز میزان تأثیر گذاری می توان به سه دسته به شرح ذیل تقسیم كرد:
دسته نخست: منابع اولیه رجال شیعه كه در سده های سوم تا پنجم فراهم آمده اند و عبارتند از:
1.
رجال كشی؛ 2. فهرست نجاشی؛ 3. رجال شیخ طوسی؛ 4. فهرست شیخ طوسی؛ 5. رجال برقی؛ 6. رساله ابوغالب زراری؛ 7. رجال ابن غضائری.
دسته دوم: منابع ثانویه رجال شیعه، كه از سده ششم تا هشتم نگاشته شده و عبارتند از:
1.
فهرست شیخ منتجب الدین؛ 2. معالم العلماءِ ابن شهر آشوب؛ 3. رجال ابن داود؛ 4. خلاصه الاقوال علامه حلی.
دسته سوم: منابع متأخر رجال شیعه كه از سده دهم تا سده كنونی نگاشته شده و اهمّ آنها عبارتند از:
1.
مجمع الرجال قهپائی؛ 2. نقد الرجال تفرشی؛ 3. جامع الرواهِ اردبیلی؛ 4. رجال سید بحر العلوم؛ 5. تنقیح المقالِ مامقانی؛ 6. قاموس الرجالِ تستری (شوشتری)؛ 7. معجم رجال الحدیث آیت الله خویی.
اینك به بررسی و معرفی هر یك از منابع رجالی مذكور می پردازیم:

منابع اولیه رجال شیعه (سده سوم تا پنجم)
1- رجال كشی (م حدود 340)، محمد بن عمر بن عبدالعزیز معروف به كَشّی دارای كتاب رجالی مهمّی بوده كه برای نخستین بار درباره رجال شیعه تدوین یافت و به نام معرفه الرجال یا معرفه الناقلین عن الائمه الصادقین معروف است.
شیخ الطائفه محمد بن حسن طوسی با اذعان به جایگاه علمی كشی و اعتبار كتاب، تلخیصی از آن تلخیص از این كه تنها شامل رجال شیعه بود، فراهم آورد و نام كتاب را اختیار معرفه الرجال گذاشت.
كتاب اختیار معرفه الرجال با تصحیح و تعلیق میر داماد و تحقیق سید مهدی روحانی در دو جلد منتشر شده است. در آغاز كتاب با آمدن 11 روایت از ارزش و اهمیت فراگیری حدیث سخن به میان آمده، سپس اسامی رجال شیعه را از دوران پیامبر - صلی الله علیه و آله - تا عصر امام هادی و عسكری - علیهما السلام - و بر اساس سیر تاریخی برشمرده و شماری از روایات هر یك را منعكس ساخته است. در این كتاب از 1151 راوی گفت و گو شده است.
2
-رجال نجاشی (م 450)، نام كامل این كتاب فهرس اسماء مصنّفی الشیعه است كه از آن با عنوان فهرست یا رجال نجاشی نیز یاد می شود. ابوالعباس احمد بن علیّ بن احمد بن عباس نجاشی اسدی كوفی مولّف كتاب از بزرگان و نام آوران حدیث و رجال شیعه است.
در عظمت و جایگاه علمی نجاشی همین بس كه كتاب رجال او به عنوان بهترین منبع اولیه رجال شیعه قلمداد شده و عموماً دیدگاه او به عنوان قول فصل در بررسی راویان مورد توجه قرار می گیرد.
در رجال نجاشی تنها رجال شیعی آمده و از راویان اهل سنت تنها در مواردی كه روایاتی را از شیعه نقل كرده، یا كتابی در خدمت به فرهنگ شیعه نگاشته؛ نظیر مدائنی و طبری نام برده است. او غالباً به جرح و تعدیل راویان پرداخته است، هر چند در برخی از موارد از مدح و ذم آنان سكوت كرده است. این كتاب با تحقیق سید موسی شبیری زنجانی در یك جلد انتشار یافته و در آن 1269 راوی مورد بررسی قرار گرفته است.
3
-رجال شیخ طوسی (م 460)، این كتاب و نیز فهرست شیخ چنان كه از مقدمه كتاب پیدا است، بنا به درخواست الشیخ الفاضل فراهم شده است.
كتاب دارای 13 باب و شمار راویان ذكر شده در آن 6429 راوی است. شیخ در این ابواب به ترتیب، اسامی راویان صحابه، راویان امیرالمؤمنین - علیه السلام -، راویان امام حسن مجتبی - علیه السلام - و.... را برای تسهیل به ترتیب حروف الفبا آورده و در آخرین باب نام كسانی را كه از هیچ امامی روایتی نقل نكرده اند آورده است. در پایان هر باب پس از حروف یاء (آخرین راوی) در دو بخش نام صاحبان كنیه و نیز زنان راوی را منعكس ساخته است.
گویا شیخ می خواسته مجموعه ای از راویان ائمه - علیهم السلام - را بدون در نظر گرفتن مذهبشان در این كتاب بیاورد. بدین جهت اسامی اشخاصی؛ هم چون معاویه و عمرو عاص به عنوان راویان پیامبر - صلی الله علیه و آله -، یا عبیدالله بن زیاد را به عنوان صحابه حضرت امیر - علیه السلام - آورده است. این كتاب با تحقیق جواد قیّومی اصفهانی در یك جلد منتشر شده است.
4-فهرست شیخ طوسی (م 460)، این كتاب بر اساس حروف الفباء تنظیم شده و 912 راوی در آن معرفی شده اند. نخستین راوی ابراهیم بن محمد ابن ابی یحیی و آخرین راوی ابن عصام است. هدف شیخ از تألیف این كتاب ضبط اسامی صاحبان كتاب، یا اصل بوده است، امّا از آنجا كه در كنار ذكر نام آنان، عموماً به جرح و تعدیل آنان پرداخته به عنوان منبع رجالی شناخته شده است.
شیخ طوسی در مقدمه كتاب می گوید: گرد آوری فهرستِ كتب پیش از او به صورت ناقص انجام می شده و او كوشیده است تا آن را تكمیل كند. شیخ از دو كتاب ابوالحسین احمد بن حسین بن عبیدالله (معروف به ابن غضائری) كه یكی ناظر به اصول و دیگر مربوط به مصنّفات بوده، نام می برد(6).
این كتاب ها به رغم برخورداری از جامعیّت نسبی در اثر كوتاهیِ ورثه از بین رفته است. این كتاب نیز در یك جلد و با تحقیق جواد قیّومی منتشر شده است.
5
- رجال برقی (م 274 یا 280)، ابوجعفر احمد بن محمد بن خالد بن عبدالرحمان بن محمد بن علی برقی از عالمان شیعی سده سوم است. او اصالتاً كوفی است. جدّ او محمد بن علی پس از شهادت زید توسط حاكم وقت كوفه؛ یعنی یوسف بن عمر حبس و سپس به شهادت رسید. به دنبال این ماجرا برقی همراه برادرش عبدالرحمان به یكی از روستاهای اطراف قم به نام برق رود متواری شد.
رجال برقی بسان رجال شیخ بر اساس ادوار تاریخی ابتدا اسامی اصحاب پیامبر - صلی الله علیه و آله - و حضرت امیر - علیه السلام - و سپس راویان سایر ائمّه تا امام زمان - علیه السلام - تنظیم شده و در پایان نام 12 تن از اصحاب پیامبر - صلی الله علیه و آله - را كه در روز جمعه و در مسجد پیامبر - صلی الله علیه و آله - به ابوبكر اعتراض كرده اند، آورده است.
در این كتاب مجموعاً نام 1707 راوی آمده است و با تحقیق جواد قیومی در یك جلد انتشار یافته است.
6 - رساله ابو غالب زراری (م 368)، احمد بن محمد بن ابوطاهر بن بكیر بن اعین كه به او زراری، بكیری و شیبانی نیز می گویند، در سال 280 هجری متولد و در سال 368 هجری وفات و در نجف اشرف مدفون شد. او از تبار اعین است. رساله ابوغالب زراری در معرفی آل اعین كه خودِ مؤلّف از این خاندان است و شرح حال محدّثانشان فراهم آمده است. زراری این رساله را برای نوه اش محمد بن عبدالله نگاشت و در آن نام بیش از 20 تن از مشایخ خود را ذكر كرد و در پایان نام 122 كتاب را كه او از مؤلفانشان روایت كرده، آورده است. این رساله در یك جلد با تحقیق محمد رضا حسنی منتشر شده است. از این كتاب با عنوان: تاریخ آل زراره نیز یاد می شود.
7 - رجال ابن غضائری (م حدود 450)، احمد بن حسین بن عبیدالله معروف به ابن غضائری از عالمان شیعی در سده چهارم و پنجم است. پدر او حسین بن عبیدالله اسدی واسطی (م 411) از بزرگان و مشایخ مشهور شیعه است كه شیخ طوسی از او با عناوین: كثیر السماع (= كسی كه حدیث زیادی شنیده است)، عارف بالرجال (= آگاه به علم رجال) یاد كرده است[2]. تاریخ وفات ابن غضائری مشخص نیست، اما با عنایت به عمر كوتاه او (كمتر از 40 سال) و تاریخ وفات پدر می توان آن را حدود سال 450 هجری دانست(3).
از كتاب ابن غضائری با عناوین « الجرح » و « الضعفاء » نیز یاد شده، اما عنوان رجال مشهورتر است. و درباره این كه آیا كتاب، تألیف حسین بن عبیدالله غضائری است، یا فرزند او احمد بن حسین است، اختلاف شده، اما قرائنی در دست است كه نشان می دهد كتاب، تألیف ابن غضائری است.
گفته شده كه ابن غضائری در تضعیف راویان بسیار افراط كرده و كمتر راوی ای است كه در كتاب او توثیق شده باشد. سیّد داماد در این باره می گوید: كمتر كسی از جرح ابن غضائری در امان مانده و كمتر ثقه ای از قدح او رسته است ( 4) این كتاب در یك جلد با تحقیق سید محمد رضا حسینی جلالی منتشر شده و در آن 225 راوی مورد بررسی قرار گرفته است.

منابع ثانویه رجال شیعه (سده ششم تا هشتم)
1- فهرست شیخ منتجب الدین (م حدوداً 600)، نام كامل این كتاب فهرست اسماء علماء الشیعه و مصنفیهم اثر منتجب الدین علی بن عبیدالله رازی است. منتجب الدین در مقدمه كتاب، انگیزه تألیف این كتاب را چنین توضیح داده كه روزی سید عزالدین یحیی نقیب از كتاب فهرست شیخ طوسی سخن به میان آورد و گفت: شیخ درباره مشایخ شیعه و تألیفات آنان تا عصر خود(= یعنی سال 460 هجری ) كتاب فهرست را نگاشت، اما كسی پس از او كتابی در این باره به رشته تحریر نیاورد. با اشاره سخن او من تصمیم گرفتم در تكمیل كار شیخ طوسی فهرست مشایخ شیعه و آثار آنان تا عصر خود را فراهم آورم [5]، بر این اساس فهرست منتجب الدین فهرست مشایخ شیعه و تألیفاتشان میان سال های 480 تا 600 هجری قمری است.
در فهرست منتجب الدین اسامی 553 تن از عالمان شیعی آمده و كتاب بر اساس حروف الفبا است و مؤلّف در كنار نام بردن از اسامی عالمان شیعه و آثار آنها توضیحاتی درباره شخصیت علمی آنان؛ هم چون فقیه، ادیب، مناظر و... جرح و تعدیل آنان را نیز آورده هر چند غالباً به تعدیل آنان پرداخته است.
این كتاب با تحقیق سید جلال الدین محدث ارموی در یك جلد منتشر شده است.
2- معالم العلماء ابن شهر آشوب (م 588)، نام كامل این كتاب: معالم العلماء فی فهرست كتب الشیعه و اسماء المصنّفین، است. محمد بن علیّ بن شهر آشوب مازندرانی در سال 489 تولد و در سال 588 در سنّ 99 سالگی وفات یافت[6]. كتاب معالم العلماء در برگیرنده اسامی 1021 نفر از عالمان شیعی از دوران شیخ طوسی تا عصر مؤلّف است. و همان گونه كه در معرّفی فهرست شیخ منتجب الدین گفته شد، این كتاب؛ هم چون فهرست منتجب الدین در تكمیل كار شیخ طوسی و در معرفی رجال شیعه و آثار آنان است.
مؤلّف در پایان كتاب در فصلی مستقل نام شاعران مشهور اهل بیت - علیهم السلام - را آورده است. این كتاب در یك جلد منتشر شده است.
3- رجال ابن داوود (م 707)، تقی الدین حسن بن علی بن داوود حلّی در سال 647 در حلّه تولد یافت و در سال 707 چشم از جهان فرو بست. این كتاب در برگیرنده دیدگاه رجالی شیخ طوسی، كشی، نجاشی، برقی، غضائری و... است كه به ترتیب حروف الفبا تنظیم شده است[7]. كتاب در دو بخش فراهم آمده: بخش نخست به معرفی موثقین و مهملین اختصاص یافته و در بخش دوم اسامی مجروحین و مجهولین انعكاس یافته است؛ زیرا از نگاه مؤلّف، شایسته آن است كه نخست از موثقین یاد شود.
مؤلّف در آغاز، طرق خود به شیخ طوسی، شیخ صدوق، شیخ مفید و... . را تبیین نموده است. این كتاب در یك جلد منتشر شده است.
4- خلاصه الاقوالِ علامه حلّی (م 726)، حسن بن یوسف مطهّر علامه حلّی متولد سال 648 و متوفای 726 یكی از برجسته ترین عالمان شیعی است كه شخصیت علمی او شهره آفاق بوده و در زمینه های مختلف علوم اسلامی، به ویژه فقه، كلام و رجال دارای آثار گرانقدری است. علامه حلّی در زمینه رجال دارای كتاب مفصلی بود به نام كشف المقال فی معرفه الرجال كه خود از آن با عنوان رجال كبیر یاد می كند اما متأسفانه این كتاب مفقود شده و كتاب خلاصه الاقوال تلخیصی از آن است. علامه حلی این كتاب را در دو بخش تنظیم كرده است بخش نخست مربوط به راویان ثقه و بخش دوم ناظر به متوقفین است. یعنی كسانی كه نمی توان به روایاتشان عمل نمود.
این كتاب با تحقیق جواد قیومی در یك جلد منتشر شده است.

مصادر متأخر رجال شیعه (سده دهم تا سده كنونی)
1- مجمع الرجال، قهپائی (م 993)، نام كامل این كتاب مجمع الرجال الحاوی لذكر المترجمین فی الاصول الخمسه الرجالیه اثر عنایت الله علی قهپائی است. چنان كه از مقدمه كتاب پیداست، قهپائی نخست با مراجعه به منابع پنج گانه اولیه رجالی؛ یعنی رجال كشی، رجال و فهرست شیخ طوسی، رجال نجاشی، رجال ابن غضائری و با توجه به پراكندگی این كتاب ها در ذكر اسامی راویان، فهرستی الفبایی از اسامی تمام راویان را فراهم آورد تا مراجعه به این كتاب ها راحت تر باشد. سپس دریافت كه رجوع به هر یك از این كتاب ها و مجلدات آنها و ارزیابی دیدگاه های آنان در مقایسه با یكدیگر دشوار است. از این رو پس از ذكر نام هر یك از راویان عبارات كتب پنج گانه مذكور را با ترتیب پیشگفته و با استفاده از رموزی؛ هم چون كش برای رجال كشی، غض برای رجال ابن غضائری و... .. در كتابی منعكس ساخت و نام آن را مجمع الرجال گذاشت[8]. بنابر این مجمع الرجال قهپائی یك كتاب مستقل رجالی به شمار نمی رود، بلكه انعكاس دهنده پنج منبع رجالی كهن با تنظیم مورد نظر مؤلّف است[4]. این كتاب در 7 جلد با تحقیق سید ضیاء الدین اصفهانی منتشر شده است.
2- نقد الرجال، سید مصطفی حسینی تفرشی (حدود سده یازدهم)، مؤلّف در مقدّمه كتاب خود چنین آورده است:
وقتی در كتب رجال نگریستم دریافتم برخی از آنها فاقد ترتیب است تا مقصود مؤلّف به آسانی به دست آید و تكرار و اشتباه در آنها راه یافته و برخی نیز اگر چه دارای ترتیب خوبی است، اما در بر گیرنده غلط های فراوان است. افزون بر اینها هیچ یك از آنها در ذكر اسامی همه راویان دارای جامعیت نیست. بدین جهت می خواهم كتابی فراهم آورم كه حاوی تمام اسامی رجال بوده... . و عاری از تكرار و غلط باشد... . و آن را بر اساس ترتیب حروف الفبا تنظیم كرده ام[9].
تفرشی در مواردی برای نشان دادن كامل شخصیت راوی به منابع حدیثی مراجعه داشته و از رهگذر روایات مروی عنه، راویان را مشخص می سازد.
كتاب نقد الرجال دارای خاتمه ای است كه در آن شش فائده، هم چون كنیه و القاب ائمه - علیهم السلام -، موالید و وفیات ائمه - علیهم السلام -، و طرق شیخ طوسی و صدوق آمده است.
این كتاب با تحقیق موسسه آل البیت - علیهم السلام - در پنج جلد منتشر شده است.
3- جامع الرواه اردبیلی (م 1101)، جامع الرواه و ازاعه الاشتباهات عن الطرق و الاسناد اثر محمد بن علی اردبیلی غروی از جمله آثار قابل تحسین رجالی است كه در سده یازدهم به رشته تحریر در آمد.
اردبیلی در مقدمه كتابش می گوید: به رغم ضرورت مراجعه به كتب رجالی و نقش آنها در برخورد با روایات، مطلق آمدن نام راویان بدون ذكر قیودی؛ هم چون پدر یا فرزند، یا استاد یا مروی عنه و نیز اشتباه در ضبط نام آنان به خاطر پراكندگی نسخ، باعث شده كه بسیاری از راویان به عنوان چهره های مجهول معرفی شده و عملاً روایاتشان از كارآیی بیافتد.
اردبیلی برای نیل به مقصود خود ضمن مراجعه به تمام منابع رجالی، به منابع حدیثی نیز مراجعه نموده است تا ضمن برشمردن روایات نقل شده از راوی، از طریق شمار روایات، یا مروی عنه شناخت بیشتری از او به دست آید. این ابتكار او در میان منابع رجالی قبل از او سابقه نداشته است. تكیه اصلی مؤلّف عبارت های رجال استرآبادی و تفرشی است.
این كتاب در دو جلد منتشر شده است.
4- الفوائد الرجالیه، سید محمد مهدی بحر العلوم طباطبایی (م 1212)، از این كتاب غالباً با عنوان رجال بحر العلوم نیز یاد می شود. كتاب رجال سیّد دارای سه مرحله است: 1. بررسی مهم ترین بیوت رجالی شیعه؛ از قبیل آل ابی رافع، آل ابی شعبه، آل اعین.
2.
انعكاس اسامی صحابه و راویان پیامبر و ائمه - علیهم السلام - با ذكر آراء رجالیون پیشین و نقد و بررسی آنها.
3.
فوائد رجالی كه كتاب به خاطر همین فصل به این نام نامیده شده است. مباحثی؛ هم چون رجال ارشاد، عدالت در راوی، شیوه صاحبان كتب اربعه، شرح حال وكلاء امام زمان - علیه السلام - و... . در این بخش انعكاس یافته است(10).
این كتاب با تحقیق محمد صادق بحر العلوم و حسین بحر العلوم در چهار جلد منتشر شده است.
5 - تنقیح المقال فی علم الرجال، شیخ عبدالله مامقانی (م 1351)، بدون تردید كتاب تنقیح المقال یكی از بهترین و محققانه ترین منابع رجالی شیعه است كه توسط حدیث پژوه سختكوش و نامی، مرحوم مامقانی به رشته تحریر درآمده است. مؤلّف در مقدّمه كتاب توضیح می دهد كه هنگام تألیف مقباس الهدایه وعده نگارش كتابی در رجال را داده و اینك پس از گذشت چند سالی با فراهم آوردن تمام منابع رجالی پیشین توفیق انجام این كار را یافته است(11).
مؤلّف در مقدّمه ای مبسوط به بررسی برخی از مباحث علم رجال؛ نظیر چگونگی مراجعه به كتب رجالی، موالید و وفیات ائمه - علیهم السلام -، بی نیازی مشایخ اجازه از توثیق، عدم وثوق به جرح و تعدیل منابع فقهی و... . پرداخته است.
از ابتكارات ستودنی علامه مامقانی در این كتاب آن است كه پیش از ورود به مباحث اصلی كتاب در رساله ای با عنوان نتائج التنقیح فی تمییز السقیم من الصحیح فهرست كامل راویان ذكر شده در كتاب خود را كه شمار آنان 13365 راوی است، با ذكر نتیجه نهائی، دیدگاه خود درباره وثاقت یا عدم وثاقت راوی منعكس ساخته است.
مؤلّف در بررسی رجالی هر یك از راویان، نخست با آوردن عنوان الضبط ضبط صحیح، اسامی آنها را ذكر می كند و با آوردن عنوان الترجمه به شرح حال آنان می پردازد. این كتاب در سه جلد رحلی انتشار یافته است.
6- قاموس الرجال، شیخ محمد تقی تستری (معاصر)؛ مرحوم علامه شوشتری از محققان معاصر است كه چهره علمی و تلاش خستگی ناپذیر او برای بسیاری شناخته شده است. كتاب های: نهج الصباغه فی شرح نهج البلاغه، النجعه فی شرح اللمعه و الاخبار الدخیله، از آثار علمی ماندگار اوست.
كتاب قاموس الرجال از آثار كاملاً تحقیقی رجالی است، كه مؤلف در آن صرفاً به انعكاس دیدگاه های سایر رجالیون نپرداخته، بلكه بررسی همه جانبه زندگی و میزان وثاقت، یا ضعف راویان را دنبال نموده است. این كتاب در حقیقت تعلیقه ای بر كتاب تنقیح المقال علامه مامقانی است كه خود به عنوان كتاب مستقل رجالی مطرح شده است.
مؤلّف در مقدمه این كتاب چنین آورده است:
هر چند كه كتاب رجال علامه مامقانی در باب خود بهترین نگاشته است؛ زیرا به گردآوری تمام مدارك و آراء پرداخته و به خاطر نقل عبارات رجالیّون محكم ترین كتاب در فنّ رجالی است، جز آن كه در آن اشكالاتی به چشم می خورد(12). آنگاه به صورت مبسوط به ذكر این اشكالات پرداخته و در ادامه چنین افزوده است:
از این جهت این كتاب نیازمند اصلاح بود و من این تعلیقات را بر آن نگاشتم... و نام آن را تصحیح تنقیح المقال گذاشتم، اما به پیشنهاد برخی از فضلاء نامِ قاموس الرجال را برای آن برگزیدم[9]. این كتاب در 11 جلد منتشر شده است.
7 - معجم رجال الحدیث، آیت الله سید ابوالقاسم خویی (معاصر)، نام كامل این كتاب: معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه است. كتاب معجم رجال الحدیث را آخرین و كامل ترین منبع رجال شیعه می توان برشمرد، این كتاب در 24 جلد منتشر شده است. مؤلّف در مباحث مقدّماتی به صورت غیر مبسوط مهم ترین مباحث رجالی؛ از قبیل اصول رجالی شیعه، میزان صحت روایات كتب اربعه، توثیقات عامه، توثیقات خاصه و... . را مورد نقد و بررسی قرار داده است. مهم ترین ویژگی این كتاب كه آن را از این جهت از سایر منابع رجالی ممتاز می سازد، آن است كه مؤلّف در كنار بررسی رجالی راویان كه در سایر منابع رجالی پیشین متداول است، فهرست كاملی از روایات او را در كتب اربعه حدیثی شیعه و در مواردی عین روایات او را منعكس ساخته است؛ زیرا معتقد است این امر ضمن مشخص ساختن طبقه راویان، جایگاه روایی او را نیز مشخص می كند(13)
این كتاب در 24 جلد منتشر شده و در آن 15706 راوی به طور مبسوط مورد بررسی قرار گرفته اند.

پي نوشت
1- فهرست شیخ طوسی ص 31.
2 - رجال شیخ طوسی ص 425.
3 - رجال ابن غضائری ص 15 ـ 16.
4 - سماء المقال ص 22.
5 - فهرست شیخ منتجب الدین ص 5 ـ 6.
6 - برای تفصیل بیشتر ر. ك: مقدمه معالم العلماء به قلم سید محمد صادق آل بحر العلوم ص 1 ـ 6.
7 - برای آگاهی بیشتر از شرح حال ابن داوود ر. ك: مقدمه رجال ابن داوود به قلم سید محمد صادق آل بحر العلوم ص 5 ـ 12.
8 - مجمع الرجال ج 1 ص 2 ـ 3.
9- برای تفصیل بیشتر ر. ك: الذریعه ج 20 ص 29.
10- نقد الرجال ج 1 ص 33 ـ 34.
11 - الفوائد الرجالیه ج 1 ص 8 ـ 9.
12 - تنقیح المقال فی علم الرجال ج 1 ص 1.
13 - قاموس الرجال ج 1 ص 8 ـ 9.
14 - همان، ص 12.
15 - معجم رجال الحدیث، ج 1 ص 12 ـ 15.

 

 

آمار بازدید کنندگان

mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterامروز2
mod_vvisit_counterدیروز14
mod_vvisit_counterاین هفته97
mod_vvisit_counterاین ماه579
mod_vvisit_counterکل بازدیدها12218

Hadis